وقتی صحبت از مشکلات دهان و دندان می شود، بیشتر افراد به پوسیدگی دندان فکر می کنند، در حالی که ناهنجاری های دهان و دندان فراتر از این مشکلات هستند و ممکن است روی ظاهر چهره، نحوه صحبت کردن، غذا خوردن و حتی تنفس تاثیر بگذارند. مشکلاتی مانند نامرتب بودن دندان ها، عقب یا جلو بودن دندان ها، جلو یا عقب بودن فک، فاصله بین دندان ها و اختلالات بایت از شایع ترین این ناهنجاری ها هستند. بسیاری از مشکلات اگر به موقع تشخیص داده شوند، قابل کنترل و درمان هستند. آشنایی با علائم و دلایل این اختلالات از بروز مشکلات جدیتر در آینده جلوگیری می کند. در ادامه با انواع ناهنجاری های دهان و دندان و روش های درمان آن ها می شویم.
ناهنجاری های دهان و دندان چیست؟
ناهنجاری های دهان و دندان فقط نامرتب بودن دندان ها نیست. مشکلات دندان و دهان گاهی تنها ظاهر لبخند را تحت تاثیر قرار می دهند، اما در برخی مواقع روی صحبت کردن، غذا خوردن و سلامت کلی دهان اثر می گذارد. رایج ترین ناهنجاری های دهان و دندان؛ عبارتند از:
- رشد نامناسب دندان ها
- جلو یا عقب بودن دندان ها
- رشد غیرطبیعی فک در جهت های مختلف
- فاصله بین دندان ها
- کوچک بودن یک فک نسبت به فک دیگر
- روی هم قرار گرفتن یا شلوغی دندان ها
- نامرتب بودن نحوه قرارگیری دندان های بالا و پایین
همچنین درباره انواع بایت دندان بخوانید.
انواع مختلف ناهنجاری های دهان و دندان
برای مشاوره بهتر بیمار و تقسیم بندی مسیرهای درمانی و مراقبتی، ناهنجاری های دهان و دندان را در انواع مختلف دسته بندی کرده اند. برخی از این دسته بندی ها مشکل زیادی را بوجود نمی آورند و بیشتر از نظر ظاهری فرد ممکن است احساس خوبی نداشته باشد، برخی دیگر حتما باید درمان شوند و جدایی از جنبه ظاهری در بلند مدت عوارض مختلفی را برای فرد بوجود می آورند که مهمترین آن آسیب رسیدن به دندان ها و زبان، مشکل در خوردن و آشامیدن، نفس کشیدن و صحبت کردن است. مهمترین انواع ناهنجاری ها عبارتند از:
۱. ناهنجاری های دندانی
ناهنجاریهای دندانی، بیشتر به نحوه رشد، موقعیت و قرار گیری دندان ها مربوط می شود.
۱. اوربایت
زمانی که دندان های بالایی فرد دارای رشد بیشتری باشند و به مقدار زیادی دندان های فک پایین را بپوشانند، فرد دچار اختلال اوربایت می باشد.
۲. اورجت
زمانی که دندانهای جلویی دارای رشد غیر طبیعی به سمت جلو و خارج دهان باشند، فرد مبتلا به ناهنجاری اورجت است.
۳. کراس بایت
پوشیده شدن دندان های فک پایین به صورت غیر طبیعی و نامنظم توسط دندان های فک بالا به اسم کراس بایت شناخته می شود.
۴. آندر بایت
در حالت طبیعی دندان های قسمت جلویی فک بالا جلوتر از دندان های فک پایین هستند، اگر برعکس باشد و دندان های فک پایین جلوتر باشند و روی دندان های فک بالا قرار بگیرند، فرد دچار اختلال آندر بایت می باشد.
۵. اپن بایت
اگر در زمان بسته بودن دندان ها، بین دندان های جلویی فک بالا و پایین فاصله وجود داشته باشد، اختلال اپن بایت رخ داده است و در زمان صحبت یا خوردن و آشامیدن فرد دچار مشکل می شود.
۶. دیپ بایت
اگر زمانی که به آینه نگاه می کنید نتوانید دندان های فک پایین خود را ببیند و همه آنها توسط دندان های فک بالا پوشیده شده باشند به عارضه دیپ بایت دچار هستید.
۷. روی هم افتادگی دندان ها
افرادی که دندان های پر با ازدحام بالا دارند معمولا دچار این اختلال می شوند که دندان های آنها روی هم قرار می گیرند و حالت غیر طبیعی ایجاد می کنند.
۸. انحراف در خط میدلاین
در حالت طبیعی دندان و فک، باید خط مرکزی دندان های بالا و پایین به صورت کامل و درست روی هم قرار بگیرد، عدم تطابق درست این خط یک انحراف است و زیبایی فرد را تحت تاثیر قرار می دهد.
۹. چرخش دندانی
زمانی که تاج یک دندان در راستای خود رشد نکند و حالت پیچیدگی به خود بگیرد، سطح کناری دندان قابل مشاهده می شود و ترتیب و یک دستی دندان ها را به هم می ریزد.
نمونه درمان اصلاح چرخش دندان های نیش:
۱۰. غیبت دندانی
عدم رشد به موقع دندان و جایگزینی فضای آن با رشد انحرافی دندان دیگر، با عنوان غیبت دندانی شناخته می شود که در ادامه مسیر رشد دندان مسدود می گردد.
۲-فاصله بین دندان ها
وجود فاصله غیرطبیعی میان دندان ها از ناهنجاری های دندانی محسوب می شود و روی زیبایی و عملکرد دندان تاثیر می گذارد.
۲. ناهنجاری های فکی
این دسته از ناهنجاری ها به ساختار، رشد و موقعیت فک ها مربوط هستند و حتی فرم چهره را تغییر می دهند.
جلو بودن فک
زمانی که یکی از فک ها بیش از حد طبیعی رشد کند.
عقب بودن فک
در این وضعیت یکی از فک ها نسبت به حالت طبیعی رشد کمتری داشته و عقب تر قرار می گیرد.
عدم تقارن فک
در این حالت دو سمت فک نسبت به حالت طبیعی رشد کمتری داشته و عقب تر قرار می گیرد.
عدم تقارن فک
در این حالت دو سمت فک از نظر اندازه یا موقعیت هماهنگی لازم را ندارند و ممکن است چهره نامتقارن به نظر برسد.
انحراف فک
به حالتی گفته می شود که مسیر قرارگیری فک از موقعیت طبیعی خارج شده و هنگام بستن دهان و صحبت کردن مشکلاتی ایجاد کند.
۳-انواع مال اکلوژن
سطح تماس دندان ها هم از جنبه زیبایی و هم از نظر کارکردی بسیار اهمیت دارد. اگر سطح تماس دندانها در حالت طبیعی و استاندارد خود نباشند، اختلال مال اکلوژن ایجاد شده است. ریشه این نوع اختلال معمولا وراثتی است که در موارد نادری مشکلات دیگر و عوامل جانبی و حادثه ای نیز بر روی آن تاثیرگذار خواهد بود. در اکثر مواردی که فرد دچار ناهنجاری دهان و دندان است معمولا اختلال مال اکلوژن نیز رخ می دهد، چرا که سطوح دندان ها به صورت صحیح روی هم قرار نمی گیرند. مال اکلوژن در کلاس های مختلف دسته بندی می شود که عبارت است از:
- مال اکلوژن کلاس ۱
اختلال جلوتر بودن بیش از اندازه دندان های جلویی فک بالا از دندان های جلویی فک پایین در کلاس ۱ قرار می گیرد.
- مال اکلوژن کلاس ۲
اگر جلو زدگی دندان ها و فک بالا بسیار شدید باشد و همچنین این دندان ها دارای رشد بالایی باشند به نحوی که فرد مبتلا به اوربایت شدید باشد، او را در کلاس ۲ اختلال مال اکلوژن دسته بندی می کنند.
- مال اکلوژن کلاس ۳
حالت عکس کلاس ۲ در این نوع اتفاق می افتد، به گونه ای که فک پایین دارای جلو زدگی زیادی نسبت به فک بالا می باشد.
دلایل ایجاد ناهنجاری های دهان و دندان
طیف گسترده ای از عوامل مختلف سبب می شوند که ناهنجاری های دهان و دندان برای فرد ایجاد شود. مهمترین این دلایل عبارتند از:
- ژنتیک: فرم کلی رشد استخوان در نواحی مختلف بدن تحت تاثیر ژنتیک او اتفاق می افتد؛ فک و دندان ها نیز از این امر مستثنی نیستند. خانواده هایی که دارای این مشکلات هستند باید دقت بیشتری داشته باشند که در سنین کم کودکان را تحت معاینات متخصص دندانپزشکی قرار بدهند و روند جلوگیری و درمان ناهنجاری ها را شروع کنند.
- اتفاق و حادثه : مورد دوم که در جامعه کنونی باعث ناهنجاری های زیادی در دهان و دندان است، حوادث و اتفاقات مختلف می باشد. وارد شدن ضربه، تماس با سطوح سفت و …از این موارد می باشند.
- استفاده از پستانک و شیشه شیر: به خودی خود این موضوع عامل ناهنجاری نیست، اما اگر از پستانک و شیشه شیر غیر استاندارد و برای مدت طولانی تا سنین بالاتر برای کودک استفاده شود، احتمال ایجاد ناهنجاری وجود خواهد داشت.
- زود افتادن دندان های شیری : در مواردی که یک یا چند دندان شیری زودتر از بقیه می افتند، سایر دندان ها دچار انحراف می شوند. این مشکل باعث می شود هم نظم دندان ها به هم بخورد و هم دندان دائمی در زمان رشد به صورت صحیح در نیاید.
- ازدیاد دندان ها : افرادی که تعداد دندان های آنها زیاد است و فضای کافی در فک آنها برای رشد دندان ها وجود ندارد، دچار روی هم افتادگی دندان ها می شوند.
- دندان قروچه : این عادت نه تنها در کودکان که در بزرگسالان نیز وجود دارد و باعث می شود دندان ها به سمت جانبی دچار فشار و ساییدگی شوند.
- وجود فاصله بین دندان ها : این حالت در شرایط عکس ازدیاد دندان ها اتفاق می افتد و زمانی با آن مواجه می شوید که نسبت دندان ها به اندازه فک کم باشد. بین دندان ها فاصله ایجاد می شود و در کنار زیبایی دندان ها، سلامتی آنها را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.
- تنفس کودکان از دهان : کودکانی که تمایل به نفس کشیدن از دهان دارند باید تحت مراقبت و معاینه قرار بگیرند. این نوع تنفس بی دلیل نمی باشد و در ادامه مشکلات دهانی بیشتری را نیز برای کودک ایجاد می کند.
علائم وجود ناهنجاری ها در دهان و دندان
در برخی موارد این ناهنجاری ها آنقدر شدید هستند که کاملا در ظاهر فرد نمود پیدا می کنند، در برخی موارد دیگر نیز نشانه های ظاهری کمی دارند اما در عملکرد دهان و دندان دچار اختلال می کنند. مهمترین نشانه های این مشکلات دهان و دندان عبارتند از:
- تنفس غیر طبیعی : افرادی که از بینی خود نفس نمی کشند و بیشتر از دهان خود برای نفس کشیدن استفاده می کنند مبتلا به عوارض دهان و دندان می باشند، تنگی فک یکی از این عوارض است.
- مشکل در خوردن و آشامیدن : اگر فرد در زمان غذا خوردن یا آشامیدن انواع نوشیدنی دچار مشکل می شود باید به متخصص مراجعه کند. عدم قرارگیری دندان ها روی هم، گاز گرفتن زبان و کناره های دهان، ایجاد مشکلات گوارشی و … در این موارد بوجود می آید.
- غیر طبیعی بودن فرم فک و چهره : عوارض و ناهنجاری های شدید به صورت بارز در چهره فرد قابل مشاهده است و متخصص می تواند نوع اختلال را در این موارد با معاینه چشمی نیز تشخیص دهد.
- عدم تکلم صحیح : مشکل در گفتار و عدم صحیح صحبت کردن از دیگر نشانه های وجود عارضه و ناهنجاری در دهان و دندان فرد می باشد.
نحوه تشخیص ناهنجاری های دهان و دندان
این نوع ناهنجاری ها توسط علائم و نشانه هایی که گفته شد قابل تشخیص می باشند و فرد با توجه به تغییرات ظاهری یا مشکلات موجود در تغذیه، صحبت و تنفس می تواند نسبت به این نوع ناهنجاری ها آگاهی پیدا کند. در مرحله جزئی تر با مراجعه به دندانپزشک و متخصص و انجام معاینات نوع دقیق تری از ناهنجاری تشخیص داده می شود. بهتر است برای انجام معاینات به متخصص ارتودنتیست مراجعه نمایید.
درمان ناهنجاری های دهان و دندان با کمک ارتودنسی
ناهنجاری های دهان و دندان بسته به نوع مشکل، شدت آن، سن بیمار و وضعیت رشد فک ها با روش های مختلفی درمان می شوند. در برخی افراد، درمان تنها با ارتودنسی انجام می شود، اما در موارد شدیدتر ممکن است به جراحی فک یا درمان های کمکی دیگر نیز نیاز باشد. انتخاب روش درمانی مناسب باید پس از معاینه دقیق توسط متخصص ارتودنسی یا جراح فک و صورت انجام شود تا هم عملکرد دهان و دندان اصلاح شود و هم ظاهر صورت و لبخند بهبود پیدا کند.
جراحی فک در درمان اختلال و ناهنجاری دهان و دندان
از دیگر روش های درمانی برای ناهنجاری های فک، جراحی می باشد. این نوع جراحی با نام ارتوگناتیک معرفی می شود و در مواردی که شدت ناهنجاری بسیار زیاد است کاربرد دارد. زمانی که متخصص تشخیص دهد ارتودنسی توانایی درمان ناهنجاری موجود را ندارد، برای درمان فرد جراحی فک را تجویز می کند. جراحی فک باید در سنی انجام شود که رشد فک و دندان ها متوقف شده باشد تا بهترین نتیجه را ایجاد کند.
درمان ناهنجاری های دهان و دندان با دستگاه فانکشنال
دستگاه های فانکشنال پلاک ها یا ابزارهای ارتودنسی (معمولا متحرک) هستند که داخل دهان قرار می گیرند و با تغییر نحوه قرارگیری فک ها و عضلات، به هدایت رشد فک بالا یا پایین کمک می کنند. این دستگاه ها بیشتر در سنین رشد و برای کودکانی استفاده می شوند که ناهنجاری آن ها به موقعیت نامناسب فک مربوط است. این روش معمولا زمانی بیشترین اثر را دارد که بیمار هنوز در سن رشد باشد و می تواند در برخی موارد نیاز به درمان های پیچیده تر در آینده را کاهش دهد.
درمان ناهنجاری های دهان و دندان با گسترش فک
گسترش فک روشی است که در آن متخصص از یک وسیله ارتودنسی به نام اکسپندر (وسیع کننده فک) استفاده می کند؛ این وسیله روی دندان های بالا (یا سقف دهان) قرار می گیرد و به تدریج باعث بازتر شدن قوس فک و ایجاد فضای بیشتر برای دندان ها می شود. در برخی بیماران، علت اصلی ناهنجاری کمبود فضا در قوس دندانی یا تنگی فک بالا است و گسترش فک به قرارگیری صحیح دندان ها کمک می کند. این روش بیشتر در کودکان و نوجوانان نتیجه مطلوب تری دارد، زیرا استخوان های فک در این سنین انعطاف پذیرتر هستند.
درمان ناهنجاری های دهان و دندان با استفاده از ریتینر
ریتینر یا نگهدارنده وسیله ای ثابت یا متحرک است که بعد از پایان ارتودنسی استفاده می شود تا دندان ها به موقعیت قبلی خود برنگردند. ریتینر متحرک معمولا شبیه یک قالب نازک پلاستیکی شفاف (یا پلاک) است که روی دندان ها قرار میگیرد و نوع ثابت آن به صورت یک سیم ظریف پشت دندان ها چسبانده میشود. استفاده صحیح از ریتینر نقش مهمی در ماندگاری نتیجه درمان دارد.
درمان ناهنجاری دندان با الاینر شفاف
الاینرهای شفاف یکی از روش های جدید درمان ناهنجاری های دندانی هستند که بیشتر برای اصلاح نامرتبی های خفیف تا متوسط به کار می روند. این روش به دلیل ظاهر شفاف و قابلیت برداشتن هنگام غذا خوردن یا مسواک زدن، برای بسیاری از بیماران به ویژه بزرگسالان گزینه ای مناسب محسوب می شود. البته استفاده از الاینر شفاف برای همه ناهنجاری ها مناسب نیست و انتخاب آن باید بر اساس تشخیص متخصص انجام شود.
جدول روش های درمان برای انواع ناهنجاری های دهان و دندان
| روش درمان | مناسب برای | نمونه ناهنجاریها |
| ارتودنسی ثابت | ناهنجاری های دندانی | روی همافتادگی دندان ها، فاصله بین دندان ها، چرخش دندانی، اورجت، اوربایت خفیف |
| الاینر شفاف | ناهنجاری های دندانی | نامرتبی خفیف تا متوسط دندان ها، فاصله بین دندان ها، چرخش خفیف |
| دستگاه فانکشنال | ناهنجاری های فکی | عقب بودن فک پایین، جلو بودن نسبی فک بالا، برخی موارد اورجت |
| گسترش فک (اکسپندر) | ناهنجاری های فکی / دندانی | تنگی فک بالا، کراس بایت، کمبود فضا برای دندان ها |
| جراحی فک | ناهنجاری های فکی شدید | جلو بودن فک، عقب بودن فک، عدم تقارن فک، انحراف فک، آندربایت شدید |
| ریتینر | نگهدارنده پس از درمان | جلوگیری از بازگشت نامرتبی دندان ها بعد از ارتودنسی یا الاینر |
بهترین سن درمان ناهنجاری های دهان و دندان
از آنجایی که فک و دندان ها در دوران کودکی در حال رشد می باشند به شکل بهتر و ساده تری می توان آنها را مدیریت کرد و روند رشد آنها را با ارتودنسی دندان در کودکان اصلاح نمود. توصیه متخصصان این است که از زمان کودکی و همراه با افتادن دندان های شیری معاینات دوره ای برای کودک انجام شود. در این شرایط هرگونه ناهنجاری اگر وجود داشته باشد توسط متخصص تشخیص داده می شود و روند درمان آن در فاز یک یعنی بازه سنی ۷ سالگی و در فاز دو یعنی بازه سنی ۱۰ تا ۱۴ سالگی انجام می گیرد.
درمان ناهنجاری ها در این سنین مزیت هایی دارند از جمله زمان کوتاه تر دوره درمان و همچنین هزینه کمتر درمان آن نسبت به افراد بزرگسال است. اما انجام درمان های ناهنجاری دهان و دندان در تمام سنین امکان پذیر می باشد و نگرانی در این زمینه وجود ندارد.
عوارض عدم درمان ناهنجاری های دهان و دندان
بهتر است مشکلات دهان و دندان در سنین کودکی بسیار جدی گرفته شود، چرا که این ناهنجاری ها با رشد فرد، بیشتر نمود پیدا می کنند و مشکلات و عوارض آنها نیز بیشتر می شود. از طرفی انجام درمان ناهنجاری ها در سنین بالا هم زمان و هزینه بیشتری را مصرف می کند و هم اینکه بازدهی درمان و نتایج آن کاهش پیدا می کند. مشکلات و عوارضی که با ماندگاری ناهنجاری های دهان و دندان ایجاد می شوند شامل موارد زیر هستند:
- غیر طبیعی شدن چهره فرد
- کاهش اعتماد به نفس تحت تاثیر مشکلات ظاهری
- عدم توانایی صحبت کردن صحیح
- ایجاد مشکل در جویدن غذا
- مشکلات گوارشی ناشی از عدم صحیح غذا خوردن و تنفس
- افزایش خرابی و پوسیدگی دندان ها
- افزایش احتمال ساییدگی و شکستن دندانها
- ایجاد درد در ناحیه ریشه دندان و فک ها
- ایجاد درد در شقیقه ها، گونه ها و نواحی اطراف گوش ها
- در رفتگی فک و نیاز به جراحی فک در بزرگسالی
هزینه درمان های ناهنجاری دهان و دندان
هزینه درمان ناهنجاری های دهان و دندان به عوامل مختلفی بستگی دارد و برای همه بیماران یکسان نیست. نوع ناهنجاری، شدت مشکل، سن بیمار، روش درمانی انتخاب شده، مدت زمان درمان و نیاز یا عدم نیاز به جراحی فک، از مهم ترین معیارهایی هستند که روی هزینه نهایی تاثیر میگذارند.
| روش درمان | هزینه حدودی (تومان) |
| ارتودنسی ثابت (سیمی) | ۷۰ تا ۱۷۰ میلیون |
| الاینر شفاف | ۸۰ تا ۲۵۰ میلیون |
| دستگاه های فانکشنال (ارتودنسی متحرک) | ۲۰ تا ۶۰ میلیون |
| گسترش فک با اکسپندر | ۲۵ تا ۷۰ میلیون |
| ریتینر (نگهدارنده) | ۵ تا ۲۰ میلیون |
| جراحی فک (ارتوگناتیک) | ۱۵۰ تا ۳۵۰ میلیون |
درمان مال اکلوژن چقدر طول می کشد؟
درمان ناهنجاری ها تحت تاثیر عوامل مختلفی است که باعث می شود طول درمان متغیر باشد. پارامترهایی مانند شدت ناهنجاری، سن فرد، نوع ناهنجاری، وضعیت جسمی بیمار و … در طول درمان دخیل هستند و متخصص بعد از در نظر گرفتن این موارد طول درمان را مشخص می کند.
آیا می توان از ناهنجاری کلاس ۲ جلوگیری کرد؟
از آنجایی که ناهنجاری کلاس ۲ تحت تاثیر پارامتر های ژنتیکی و وراثتی ایجاد می شود، جلوگیری از آن به دشواری امکان پذیر می باشد. مهمترین نکته در مورد این ناهنجاری شروع فرآیند معاینه و درمان است که باید والدین در سنین کم و با توجه به در نظر گرفتن این مشکل در بعد وراثتی خود، کودک خود را به متخصص ارجاع بدهند. شروع مراقبت ها و معاینات توسط متخصص و همچنین نکات آموزشی و مراقبتی که به والدین بیان می شود، در زمینه جلوگیری از ناهنجاری کلاس ۲ بسیار کمک می کند.
سوالات متداول
از کجا بفهمم ناهنجاری من دندانی است یا فکی؟
اگر مشکل بیشتر در کج بودن یا شلوغی دندان ها باشد معمولا دندانی است؛ اما اگر چانه جلو یا عقب باشد، صورت نامتقارن دیده شود یا بایت شدید باشد، احتمال فکی بودن بیشتر است. تشخیص قطعی با معاینه و رادیوگرافی است.
مال اکلوژن یعنی چه و چه فرقی با ناهنجاری فک دارد؟
مال اکلوژن یعنی مشکل در جفت شدن دندان ها؛ ممکن است فقط دندانی باشد یا ریشه فکی داشته باشد. ناهنجاری فکی یعنی مشکل در ساختارموقعیت فک ها.
الاینر شفاف بهتر است یا ارتودنسی ثابت؟
الاینر برای نامرتبی خفیف تا متوسط و افرادی که ظاهر براکت برایشان مهم است مناسب تر است؛ ارتودنسی ثابت در بسیاری از موارد قدرت و کنترل بیشتری دارد. انتخاب نهایی با نظر متخصص است.
آیا بعد از درمان ریتینر، احتمال برگشت وجود دارد؟
اگر ریتینر طبق دستور استفاده نشود یا عوامل زمینه ای (مثل فشار زبان) کنترل نشوند، احتمال برگشت وجود دارد.
اکسپندر برای چه مشکلاتی استفاده می شود؟
برای تنگی فک بالا، کمبود فضا برای دندان ها و برخی انواع کراس بایت استفاده می شود و معمولا در سنین پایین اثرگذاری بهتر است.
نتیجه گیری
ناهنجاری های دهان و دندان علاوه بر تاثیر گذاشتن روی چهره بر جویدن، صحبت کردن و تنفس هم تاثیر می گذارند. تشخیص به موقع این اختلال و انتخاب روش مناسب نقش مهمی در پیشگیری از عوارض و بهبود عملکرد ظاهر صورت دارد.
برای تشخیص دقیق نوع ناهنجاری و انتخاب بهترین روش درمان، می توانید با تعیین وقت، به مطلب دکتر کبیری مراجعه کنید. ایشان پس از معاینه، مناسب ترین مسیر درمان را پیشنهاد می دهد و در صورت نیاز، درمان های ارتودنسی ثابت، متحرک و نامرئی را انجام می دهند.
